Landschap van Leusden

Het landschap van de gemeentegrenzen van Leusden wordt gekenmerkt door grote diversiteit.
Er zijn 3 landschapstypen te onderscheiden:

  • De westzijde van de gemeente ligt op de flank van de Utrechtse Heuvelrug, een stuwwal die werd opgedrukt in de voorlaatste ijstijd (zo'n 200.000 jaar geleden). Leusden Hier ligt nu de Leusderheide. Tussen de Doornseweg en Arnhemseweg bevindt zich een strook stuifzanden, die langs de randen van de stuwwal in de laatste ijstijd (100.000 tot 10.000 jaar geleden) door de wind werden gevormd. Hier liggen thans heidevelden en rond 1800 aangeplante naaldhoutbossen (Den Treek).
  • Ten oosten van het stuifzand strekt zich een lager gelegen veenweidegebied uit. Vroeger waren hier veen- en broekbossen te vinden. Toen deze moerassen in de middeleeuwen werden ontgonnen (een initiatief van de bisschop van Utrecht), groef men parallelsloten om het overtollige water uit het natte gebied af te voeren. Langs wegen door het gebied, de zogeheten ontginningsassen, ontstonden de nederzettingen Hamersveld, Leusbroek en Asschat.
  • Ten oosten van de ontginning in Hamersveld en Asschat wordt de grond geleidelijk hoger waardoor de afwateringssloten verdwijnen. De boerderijen liggen daar niet langs de wegen, maar verspreid in het landschap. Het huidige aanzien van Leusden wordt nog altijd in hoge mate door deze landschapstypen bepaald.
Al in het jaar 777 werd Leusden in schriftelijke bronnen genoemd. Het heette toen Lisiduna. De bewoningskern lag in Oud-Leusden, rondom de plek waar nog steeds Leusdens oudste monument staat, de toren van de voormalige Leusdense Urbanuskerk. Uit archeologisch onderzoek is gebleken dat het Leusdens landschap al duizenden jaren door mensen is bewoond en gebruikt.

Bovengronds is Leusden rijk aan historische landschappen, zoals de ontginningassen en strokenverkaveling van de middeleeuwse veenontginningen bij Hamersveld, of de landgoederenstrook die na de middeleeuwen ontstond op de grens tussen de natte veengronden en de droge zandgronden. Het buiten Den Treek is hiervan een goed voorbeeld. Ook wat betreft gebouwd erfgoed heeft Leusden veel te bieden. De vele oude boerderijen zijn nog altijd getuigen van het agrarische verleden van de gemeente.

Ook de buitenplaatsen drukken hun stempel op het Leusdense landschap. Naast het al genoemde Den Treek zijn ook nog de landgoederen Lockhorst en De Heiligenberg te noemen, met hun fraaie landhuizen en bijgebouwen. Uit de meer recente geschiedenis zijn eveneens interessante objecten en structuren bewaard gebleven. Binnen de gemeentegrenzen ligt een deel van de zogeheten Grebbelinie, die al uit de achttiende eeuw stamt, maar die in 1939-1940 nog aanzienlijk met bunkers werd versterkt.

Bijzonder zijn de restanten van het voormalige concentratiekamp Amersfoort, dat op Leusdens grondgebied ligt. En uit de tijd dat Leusden van boerendorp - vanaf de jaren zeventig - tot woonkern uitgroeide, dateert het karakteristieke plan Rozendaal. Hiermee gaf de gemeente aan open de staan voor stedenbouwkundige vernieuwing.

Oorsprong van Leusden

Al in het jaar 777 werd in een bisschoppelijke oorkonde de naam Villa Lisiduna genoemd voor het huidige Oud-Leusden. Villa heeft hier de betekenis van buurschap. De naam zou net als het Belgische Lesdain en de Franse plaatsjes Lesdain en Lesdins afgeleid zijn van het Latijnse Ledinium, Lesdinium, Lusdinium of Lisdinum.

De oorsprong van de gemeente Leusden ligt in de buurtschap Oud-Leusden aan de zuidwestkant van Amersfoort. De Dodeweg verbond het dorp Leusbroek met de kerk en begraafplaats in Oud-Leusden. Daar staat nog een kerktoren uit de 13e of 14e eeuw die zichtbaar is vanaf de A28. De bijbehorende kerk is rond 1827 gesloopt. Het zwaartepunt van Leusden was toen veel oostelijker komen te liggen en de nieuwe kerk, een zogenaamde waterstaatskerk, werd dan ook gebouwd bij de buurtschap Bavoort aan de (toen ook nieuwe) weg van Amersfoort naar Arnhem, de huidige N226. Dit kerkje is nog altijd in gebruik in wat nu Leusden-Zuid heet.

De gemeente Leusden bestaat sinds de fusie met Stoutenburg in 1969 in zijn huidige vorm. Leusden De oorspronkelijke gemeente Leusden bestond uit twee kleine dorpen, Leusbroek en Hamersveld, die in de jaren zestig resp. zeventig van de 20e eeuw grote uitbreidingen ondergingen en werden omgedoopt in Leusden-Zuid en Leusden-Centrum, nu Leusden. Pas sinds die tijd komt het huidige Leusden als plaats op de kaart voor. Op tal van oude kaarten staat wel een plaats Leusden getekend, maar dit is dan altijd wat nu Oud-Leusden heet.

Stoutenburg is een dorp en was tot 1 juni 1969 een zelfstandige gemeente. In 1812 was zij bij Hoevelaken gevoegd tot ze in 1818 weer zelfstandig werd. Sinds 1969 valt het onder de gemeente Leusden.

Het dorp Achterveld ligt halverwege de plaatsen Leusden en Barneveld in de Gelderse Vallei en grenst aan de provincie Gelderland. Het oostelijke buitengebied van het dorp valt onder de Gelderse gemeente Barneveld. In 1969 verloor Achterveld haar status als zelfstandige gemeente.

Gemeente Leusden

Leusden ligt deels in de Gelderse Vallei en deels op de Utrechtse Heuvelrug. Dit laatste deel omvat de Leusderheide, grotendeels militair terrein, en het landgoed Den Treek. Leusden is in 1999 eerste geworden in de categorie groenste stad van Nederland en in 2000 als tweede van Europa.

Aan de oostzijde van Leusden ligt de Grebbeliniedijk langs het Valleikanaal. Deze herbergt nog veel resten uit de Tweede Wereldoorlog, zoals bunkers, een tank-kering bij de Asschatterkeerkade. Over de liniedijk is een wandeltraject. Rond Leusden liggen een aantal landgoederen met zeer grote landhuizen. De gemeente Leusden bestrijkt een gebied van 5.889 hectare. Leusden ligt in de provincie Utrecht en heeft ongeveer 30 duizend inwoners.

Buitenplaatsen

Leusden kende en kent nog een groot aantal landgoederen en landhuizen, zoals Den Treek-Henschoten, Heiligenberg, Lockhorst, ISVW, Leusderend, de Boom, Stoutenburg en Schutterhoef.

Monumenten

Leusden kent een aantal rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en oorlogsmonumenten. Voor meer informatie zie rijksmonumenten.nl

Wijken in Leusden

Leusden kent een zestal wijken en 28 buurten, de wijken zijn: Achterveld, Leusden-Centrum Oost, Leusden-Centrum West, Leusden-Zuid, Stoutenburg en 't Ruige Veld.

Leusden

Alle buurten in Leusden: Akkerhoeve, Alandsbeek-Oost, Alandsbeek-West, Bosveld, Buitengebied Achterveld, Buitengebied Leusden-Centrum Oost, Buitengebied Leusden-Centrum West, Buitengebied Leusden-Zuid, Claverenblad, De Wetering, Groenhouten, Hamershof, Hamersveld-Nieuw, Hamersveld-Oud, Kern Achterveld, Kern Leusden-Zuid, Langenbeek, Munnikhove, Noorwijck, Rossenberg, Rozenboom, Rozendaal, Stoutenburg, 't Ruige Veld, 't Vliet, Tabaksteeg, Wildenburg en Zwanenburg

De begrippen wijken en buurten worden door elkaar heen gebruikt. Meer informatie over de wijken in Leusden is beschikbaar op de pagina wijken in Leusden.

Buurtschappen

Leusden kent van oudsher verschillende buurtschappen. De volgende namen komen met regelmaat terug: Hamersveld, Leusbroek, Oud-Leusden, Asschat, Snorrenhoef, Musschendorp, Lapeers, Kieftenpol, Moorst, Heetveld, de Boom, Den Treek, Heiligenberg, Bavoort, Lockhorst, Jannendorp, Arkelbroek, de Ruif, Heetveld e.a.